close
دانلود فیلم
دستور العمل

زير برنامه (procedure) مجموعه ای از دستورات است که يکبار تعريف و به دفعات استفاده می شود. با بکارگيری زيربرنامه خوانائی برنامه بالاتر رفته و از تکرار دستورات مشابه جلوگيری می شود. علاوه براين اشکال زدائی و تغيير برنامه آسان تر انجام گيرد.

وقتی يک زيربرنامه فراخوانی می شود کنترل اجرای برنامه به زيربرنامه هدايت می شود. آدرس دستورالعمل بعدی در پشته ذخيره می شود بنابراين هنگامی که زيربرنامه اجرا شد کنترل اجرا قادر خواهد بود به خط بعد از فراخوانی زيربرنامه بر می گردد.


تعريف زيربرنامه

تعريف زيربرنامه بايد در سگمنت کد انجام بگيرد. از دو راهنمای proc و endp برای تعيين بلاک زيربرنامه استفاده می شود.

ProcedureName PROC [NEAR|FAR]
     ...
     RET
ProcedureName ENDP

Procedurename نام زيربرنامه است که قبل از راهنماهای proc و endp قرار می گيرد و بايد يکسان باشد. عملوند near يا far اختياری است. کلمه near به اسمبلر می گويد که زيربرنامه از نوع داخلی است. برای تعريف يک زيربرنامه خارجی از کلمه far به جای near استفاده می شود.

دستور ret باعث خروج از زيربرنامه و برگشت به فراخواننده می شود.


نکته. اگر عملوندی مقابل تعريف زيربرنامه قرار نگيرد از نوع near در نظر گرفته می شود.
نکته. اگرچه تعريف يک زيربرنامه که عملا داخلی است به صورت خارجی اشکالی ايجاد نمی کند ولی بهتر است اين کار را نکنيد.


مثال. زيربرنامه جمع دو عدد در AH و AL و نگهداری مجموع در ثبات BX.

Adding PROC near
     mov BX, AL
     add BX, AH
     ret
Adding ENDP

مثال: زيربرنامه Putc برای نمايش کاراکتری که در ثبات al قرار دارد.

Putc PROC
     mov DL,AL
     mov AH,02
     int 21h
     ret
Putc ENDP


زيربرنامه های near و far

دو نوع زيربرنامه وجود دارد داخلی (intrasegment) و خارجی (intersegment).

• زيربرنامه های داخلی در همان سگمنتی که تعريف شده اند قابل فراخوانی هستند و در تعريف آنها از صفت near استفاده می شود.
• زيربرنامه های خارجی روال هائی که در سگمنت ديگری قرار دارند و از ساير سگمنت ها قابل فراخوانی می باشند و در تعريف آنها از صفت far استفاده می شود. زيربرنامه های خارجی درفايل جداگانه ای قرار دارد و هنگام لينک کردن بايد به برنامه پيوند داده شوند. نتيجه کار بعد از لينک مانند زيربرنامه داخلی است.

فراخوانی از نوع near کنترل را درون همان سگمنت کد جابجا می کند وتنها مقدار IP در پشته ذخيره می شود. فراخوانی far کنترل را بين سگمنت های مختلف عبور می دهد. هر دو مقادير CS و IP در پشته قرار می گيرند.

نکته. دستورات call و ret نوع فراخوانی را مشخص نمی کنند بلکه عملوند near|far راهنمای proc به اسمبلر می گويد فراخوانی از کدام نوع است.


دستورات فراخوانی و بازگشت زيربرنامه

دودستورالعمل که پشته را استفاده می کنند و فراخوانی و برگشت زيربرنامه را انجام می دهند call و ret هستند. برای هدايت کنترل اجرا به زيربرنامه بايد آنرا فراخوانی کرد. زيربرنامه ها در هر کجای برنامه که به آن نياز داريم با دستور call فراخوانی می شوند. دستور call به صورت زير است:

call ProcedureName

دستورالعمل call باعث يک پرش غير شرطی به زيربرنامه می شود و آدرس دستورالعمل بعدی را در پشته ذخيره می کند. CPU در برخورد با دستور call به آدرس شروع زيربرنامه رجوع می کند و دستورات آنرا اجرا می نمايد. با برخورد به دستور ret به برنامه فراخوان بر می گردد و دستورات بعد از call را اجرا می نمايد.


مثال. فراخوانی زيربرنامه Putc.

call Putc

CPU در برخورد با دستور Call عمليات زير را انجام می دهد:

فراخوانی از نوع داخلی

1. مقدار ثبات IP (که حاوی آدرس دستور بعد از call است ) را در پشته ذخيره می کند.
2. آدرس ذکر شده مقابل دستور call را در ثبات IP قرار می دهد.

فراخوانی از نوع خارجی

1. مقدار ثبات CS را در پشته ذخيره می کند.
2. بخش سگمنت آدرس ذکر شده مقابل دستور call را در ثبات CS قرار می دهد.
3. مقدار ثبات IP را در پشته ذخيره می کند.
4. بخش آفست آدرس ذکر شده در جلوی دستور call را در ثبات IP قرار می دهد.

دستورالعمل ret آدرس ذخيره شده IP را از پشته بر می دارد و به برنامه اصلی بر می گردد. CPU در برخورد با دستور Ret عمليات زير را انجام می دهد:

بازگشت از زيربرنامه داخلی

1. مقدار ذخيره شده در پشته را در داخل ثبات IP قرار می دهد.

بازگشت از زيربرنامه خارجی

1. مقدار ذخيره شده در پشته را در داخل ثبات IP قرار می دهد.
2. مقدار ذخيره شده در پشته را در داخل ثبات CS قرار می دهد.

نکته. اگر دستور ret در انتهای زيربرنامه حذف شود کنترل اجرای برنامه به زيربرنامه بعدی می رود نه دستورالعمل بعدی در برنامه اصلی.
نکته. معمولا در ابتدای هر زيربرنامه بهتر است مقادير ثبات هائی که تغيير می کنند را در پشته ذخيره نمائيم و در انتهای زيربرنامه و قبل از دستور ret مقادير آنها را از پشته بازيابی کنيم. بايد توجه کنيم که دستورات pop متناظر با دستورات push باشند و کليه داده هائی که در زيربرنامه در پشته push شده اند بايد pop شوند وگرنه به با دستور ret به آدرس درست پرش نمی کند.


مثال. زيربرنامه برای نمايش 40 کاراکتر space. توجه کنيد زيربرنامه Putc درون زيربرنامه PrintSpaces فراخوانی شده است.

PrintSpaces PROC near
                push AX
                push CX
                mov AL, ' '
                mov cx, 40
PSLoop:   call putc
                loop PSLoop
                pop CX
                pop AX
                ret
PrintSpaces ENDP

در ابتدای زيربرنامه ثبات های AX و CX در پشته قرار می گيرند و در انتها به ترتيب عکس بازيابی می شوند. زيربرنامه فوق به صورت زير فراخوانی می شود.

call PrintSpaces


ارسال و دريافت پارمترها

پارامترها مقاديری هستند که می توانيد به زيربرنامه بدهيد يا بگيريد. برای ارسال يا دريافت پارامترها معمولا از ثبات، متغيرهای سراسری يا پشته استفاده می شود.

ارسال پارامتر از طريق ثبات

مثال. زيربرنامه زير طول يک رشته را محاسبه و در ثبات CX برمیگرداند. آدرس شروع رشته در ثبات SI قرار دارد.

StrLen PROC
           push SI
           mov CX,0
Whl:   cmp Byte Ptr[SI],'$'
           jc EndW
           inc CX
           inc SI
           jmp Whl
EndW: pop SI
           ret
StrLen ENDP

ارسال پارامتر از طريق پشته

پارامترهائی که به زيربرنامه داده می شوند را می توان قبل از فراخوانی زيربرنامه در پشته اضافه کرد. پارامترها در زيربرنامه pop نمی شوند بلکه مستقيما از پشته دسترسی می شوند زيرا قبل از دستور call در پشته اضافه شده اند و آدرس برگشتی بعد از آن اضافه می شود. علاوه براين چون ممکن است در چندين جای زيربرنامه استفاده شوند معمولا درون ثبات نگهداری نمی شوند و بهتر است در حافظه پشته باقی بمانند.

يک برنامه خارجی که يک پارامتر از طريق پشته را ارسال می کند در نظربگيريد. وقتی زيربرنامه درخواست می شود پارامتر می تواند با آدرس دهی غيرمستقيم [SP+4] دسترسی شود. اگر پشته هم در زيربرنامه برای ذخيره داده استفاده شود عدد بيشتری بايد به SP اضافه شود. ثبات BP را برای ارجاع به داده های درون پشته می توان به کار برد. ثبات SP با هر push و pop تغيير می کند اما BP ابتدا برابر با SP می شود و سپس ثابت می ماند در انتهای زيربرنامه مقدار اوليه BP بايد برگردانده شود. بعد از اينکه زيربرنامه تمام شد پارامترهائی که در پشته اضافه شده اند بايد حذف شوند.


مثال. تابع زير طول رشته را محاسبه و آدرس شروع رشته از طريق پشته به زيربرنامه ارسال می شود.

StrLen PROC
           push BP
           mov BP,SP
           mov SI,[BP+4]
           sub CX,0
Whl:   cmp byte ptr [SI],'$'
           jc Endw
           inc CX
           inc SI
           jmp Whl
EndW: pop BP
           ret
StrLen ENDP

مثال. محاسبه مجموع سه عدد که از طريق پشته به زيربرنامه ارسال شده اند.

دستورات چرخش رشته های بيتی را به صورت دايره ای حرکت می دهد اين دستورات مشابه شيفت عمل می کنند با اين تفاوت که بيتی که از يک طرف از داده خارج می شود به طور دوار از جهت ديگر وارد آن می شود. پردازنده 8086 چهار دستورالعمل چرخش (rol ، ror ، rcl و rcr) دارد.

ROL
ROR
RCL
RCR


ROL

دستورالعمل (rotate left) rol بيت های عملوند خود را به سمت چپ چرخش می دهد. فرم کلی آن به صورت زير است:

rol dest, count

دستورالعمل rol بيت های عملوند مقصد خود را به تعداد count به سمت چپ چرخش می دهد. بيتی که از سمت چپ خارج می شود از سمت راست وارد عملوند می شود.با ارزش ترين بيت عدد در فلگ carry کپی می شود.

عملوند اول عملوند مقصد است و عملوند دوم تعداد شيفت ها را مشخص می کند و می تواند عدد 1 يا برای تعداد بيشتر ثبات CL باشد. نوشتن عدد فوری بيشتر از 1 مستقيما در دستور غير مجاز است.

دستورالعمل rol به شکل های زير می تواند استفاده شود:

rol register, 1
rol memory, 1
rol register, CL
rol memory, CL

دستورالعمل rol بيت های فلگ را به صورت زير تغيير می دهد:

• فلگ carry حاوی آخرين با ارزش ترين بيت عملوند می شود.
• اگر تعداد چرخش يکبار باشد و علامت عدد بعد از چرخش تغيير کند فلگ overflow يک می شود. برای چرخش بيشتر از يکبار نامعين است.
• روی فلگ های Sign ، Zero ، Parity و Auxiliary carry تاثير ندارد. اگر نيازداريد مقدار اين فلگ ها را بعد از عمل چرخش بدانيد نتيجه را با صفر مقايسه کنيد تا اين فلگ ها تنظيم شوند.


مثال.

mov AX, C123h
mov CL,3
rol AX, CL    ;AX = 091Eh, CF = 0


ROR

دستورالعمل (rotate right) ror بيت های عملوند خود را به سمت راست چرخش می دهد. فرم کلی آن به صورت زير است:

ror dest, count

دستورالعمل ror بيت های عملوند مقصد خود را به تعداد count به سمت راست چرخش می دهد. بيتی که از سمت راست خارج می شود از سمت چپ وارد عملوند می شود.

مشابه دستورالعمل rol عملوند دستورالعمل ror می تواند ثبات يا حافظه باشد. تعداد چرخش عدد 1 يا ثبات CL است.

کم ارزش ترين بيت عملوند وارد فلگ carry می شود. بقيه فلگ ها مشابه دستورالعمل rol تاثير می پذيرند.


مثال.

mov AX, C123h
mov Cl,2
ror AX, CL     ;AX = F048h, CF = 1


RCL

دستورالعمل (rotate through carry left) rcl همانطور که از نامش پيدا است، بيت ها را از طريق فلگ carry به سمت چپ می چرخاند. شکل کلی آن به صورت زير است:

rcl dest, count

دستورالعمل rcl محتوای فلگ Carry را از سمت راست وارد عملوند مقصد می کند، سپس بيت های عملوند را به سمت چپ شيفت می دهد و آخرين بيت سمت چپ را وارد فلگ Carry می شود.

دستورالعمل rcl مشابه rol استفاده می شود و روی فلگ ها تاثير می گذارد.


RCR

دستورالعمل (rotate through carry right) rcr بيت های داده را از طريق فلگ carry به سمت راست می چرخاند. شکل کلی آن به صورت زير است:

rcr dest, count

دستورالعمل rcr محتوای فلگ Carry را از سمت چپ وارد عملوند مقصد می کند، سپس بيت های عملوند را به سمت راست شيفت می دهد و آخرين بيت سمت راست را وارد فلگ Carry می شود.

دستورالعمل rcr مشابه ror استفاده می شود و روی فلگ ها تاثير می گذارد.

دستورات منطقی 8086 عمليات منطقی and، or، xor و not را به صورت بيت به بيت روی عملوندها انجام می دهند.

AND
OR
XOR
NOT
TEST
دستکاری بيت ها


AND

دستورالعمل and عمل and منطقی را روی دو عملوند خود انجام می دهد و نتيجه را در عملوند اول ذخيره می کند. فرم کلی آن به صورت زير است:

and dest, src

طبق جدول زير عمل and روی بيت های متناظر دو عملوند انجام می شود. هر بيت نتيجه در صورتی يک است که بيت های متناظر هر دو عملوند يک باشند در غير اينصورت صفر می شود.

A
B
A and B
111
100
010
000

دستورالعمل and به شکل های زير می تواند بکار برود:

and register, register
and memory, register
and register, memory
and register, immediate data
and memory, immediate data
and /AL, immediate data

دستورالعمل and روی فلگ های زير تاثير می گذارد:

• فلگ carry و overflow را صفر می کند.
• فلگ های zero، sign و parity با توجه به نتيجه تاثير می پذيرند.

فلگ zero وقتي دو عملوند در هيچ مکانی بيت مشابه نداشته باشند يک می شود.


مثال

mov AX, C123h
and AX, 82F6h

AND Example


دستورالعمل and برای محاسبه سريع باقيمانده يک عدد بر توانی از 2 می تواند استفاده شود. برای پيدا کردن باقيمانده عملوندی بر مقدار 2n کافيست and عملوند با مقدار 2n-1 محاسبه شود.


مثال. دستور زير باقيمانده بر عدد 8 را محاسبه می کند.

and AX, 7


OR

دستورالعمل or عمل or منطقی را روی عملوندهای خود انجام می دهد. فرم کلی آن به صورت زير است:

or dest, src

عمل or، طبق جدول زير، روی عملوندها بيت به بيت انجام می گيرد. هر بيت نتيجه دستور or در صورتی صفر است که بيت های متناظر هر دو عملوند صفر باشند در غير اينصورت يک می شود.

A
B
A or B
111
101
011
000

دستورالعمل or مشابه عمل and روی فلگ های Carry، Zero، Sign، Overflow و Parity تاثير می گذارد. فلگ zero وقتی يک می شود که هردو عملوند صفر باشند.

عملوندهای دستورالعمل or مشابه دستورالعمل and می تواند ثبات، حافظه يا داده فوری باشد.


مثال.

mov AX, C123h
or AX, E831h

OR Example


XOR

دستورالعمل xor عمل xor منطقی را روی بيت های دو عملوند خود انجام می دهد و نتيجه را در عملوند اول ذخيره می کند. فرم کلی آن به صورت زير است:

xor dest, src

هر بيت نتيجه دستورالعمل xor مطابق جدول زير تنظيم می شد. بيت نتيجه زمانی صفر است که هردو بيت عملوند مشابه هم باشند درغير اينصورت يک می شود.

A
B
A xor B
110
101
011
000

دستورالعمل xor مشابه عمل and روی فلگ ها تاثير می گذارد. اگر هردو عملوند دستورالعمل مساوی باشند نتيجه صفر می شود و در نتيجه فلگ zero يک می شود.

برای صفر کردن ثبات ها می توان از دستورالعمل xor register, register استفاده کرد که کوتاهتر از دستورالعمل mov register,0 است.


مثال.

mov AX, C123h
xor AX, E831h

XOR Example


NOT

دستورالعمل not مکمل يک عملوند خود را محاسبه و در آن ذخيره می کند. فرم کلي آن به صورت زير است:

not dest

دستورالعمل not بيت های عملوند را عکس می کند؛ صفرها را به يک و يک ها را به صفر تبديل می نمايد.

دستورالعمل not به يکی از دو حالت زير می تواند استفاده شود:

not register
not memory

دستورالعمل not روی هيچکدام از فلگ ها تاثير ندارد.


مثال.

mov AX, C123h
not

NOT Example


TEST

دستورالعمل test مشابه and است و عمل and منطقی را روی دو عملوند خود انجام می دهد با اين تفاوت که نتيجه را جائی ذخيره نمی کند.

test dest, src

فلگ های Carry، Zero، Sign، Overflow و Parity مشابه دستورالعمل and تاثير می پذيرند.

دستورالعمل test برای بررسی يک بودن بيتی می تواند استفاده شود.


مثال. دستور زير مقدار 1 را با ثبات AL به طور منطقی and می کند. اگر بيت شماره 0 ثبات AL صفر باشد نتيجه دستور صفر شده و فلگ zero برابر با يک می شود در غير اينصورت فلگ zero صفر می شود. بررسی فلگ zero بعد از اين اجرای دستور نشان می دهد که بيت صفر ثبات AL يک بوده است يا خير.

test AL, 1

مثال. دستور زيرا برای بررسی بيت های 0، 2 و 8 ثبات DX می تواند استفاده شود. اگر همگی صفر باشند فلگ zero يک می شود.

test DX, 105h


دستکاری بيت ها

از دستورات منطقی برای دستکاری بيت های معينی از عملوند مقصد بدون تاثير روی بيت های ديگر آن می استفاده می شود. برای اين منظور يک ماسک ساخته می شود. يک ماسک مقدار است که بيت های مشخصی از يک عملوند را صفر يا يک می کند بدون اينکه نغييری روی بقيه بيت های آن داشته باشد.

صفر کردن بيت ها با دستورالعمل AND

با دقت در جدول and می توان مشاهده کرد که نتيجه and عدد صفر با هر بيتی برابر با صفر می شود. اگر عدد يک با بيتی and شود نتيجه همان بيت می شود. از اين خاصيت برای صفر کردن بيت های انتخابی يک مقدار بدون تاثير روی بقيه بيت ها می توان استفاده کرد.

مثال. درمثال زير بيت شماره 5 ثبات صفر می شود و بقيه بيت ها بدون تغيير باقی می مانند.

mov AX, C123h
and AX, FFDFh

يک کردن بيت ها با دستورالعمل OR

دستورالعمل or را می توانيد برای يک کردن بيت های انتخابی يک عدد بکار ببريد.

مثال. درمثال زير بيت شماره 3 ثبات يک می شود و بقيه بيت ها بدون تغيير باقی می مانند.

mov AX, C123h
or AX, 8

دستورالعمل های انتقال داده مقادير را از يک محل به محل ديگر کپی می کنند.

MOV
XCHG
LEA


MOV

ساده ترين دستورالعمل mov است که دارای دو عملوند است. اين دستورالعمل محتوای دومين عملوند خود را در اولين کپی می کند. فرم کلی آن به صورت زير است:

mov Dest, Source

دستور mov يک کپی از Source را گرفته و آنرا در Dest ذخيره می کند. محتوای Source بعد از اجرای دستور تغيير نمی کند ولی مقدار قبلی Dest رونويسی می شود.

دستور mov مشابه دستور انتساب در زبان های سطح بالا است ( Dest := Source; در زبان Pascal يا Dest=Source; در زبان C).

با توجه به نوع عملوندها، انواع مختلفی از دستورالعمل mov را می توان داشت. متداولترین آنها عبارتند از:

mov register, register
mov memory, register
mov register, memory
mov memory, immediate data
mov register, immediate data
mov AX/AL, memory
mov memory, AX/AL
mov segment register, memory 16
mov segment register, register 16
mov register 16, segment register
mov memory 16, segment register

چند موضوع مهم درباره دستور mov را باید همواره بخاطر داشت:

1. انتقال حافظه به حافظه وجود ندارد. يعنی هردو عملوند همزمان نمی توانند عملوند حافظه ای باشند.
2. عملوندها می تواند از نوع بايت يا کلمه باشند. اما هردو عملوند حتما بايد هم اندازه باشند (برای مثال دستور mov AX,BL اشتباه است). اين برای عملوند های حافظه و ثبات هم باید رعایت شود (اگر متغيری را يک بايتی تعريف کنيد و آنرا در ثبات AX منتقل کنيد اسمبلر پيغام خطا صادر می کند).
3. با اين دستور نمی توان يک داده فوری را در يک ثبات سگمنت منتقل کرد.
4. هر دو عملوند نمی توانند ثبات سگمنت باشند.
5. گونه هائی از دستور mov سريع تر و کوتاهتراز بقيه هستند. برای مثال هر دو دستور mov ax, mem و mov reg, mem داده ای را از حافظه به ثبات کپی می کنند اما دستورالعمل اول کوتاهتر و سريع تر از دومی است.
6. می توان يک مقدار فوری را در يک محل حافظه منتقل کرد. در اين حالت داده فوری به اندازه عملوند مقصد گسترش داده می شود (مگراينکه بزرگتر از مقصد باشد که خطا صادر می شود). البته اسمبلر نمی تواند اندازه عملوند حافظه را تعيين کند مگر اينکه عملوند حافظه ای به صورت يک متغير در برنامه اعلان شده باشد. برای حل اين مشکل از عملگر های byte ptr و word ptr برای تعيين اندازه عملوند حافظه ای می توان استفاده کرد.


مثال. دستور زيرداده فوری 10h را به اندازه يک کلمه گسترش داده و در محلی که BX به آن اشاره می کند ذخيره می کند.

mov word ptr [bx], 10h

مثال. دستورات زير داده فوری 40h را در ثبات سگمنت ES ذخيره می کند. ثبات AX به عنوان واسطه بکار رفته است. هر کدام از ثبات همه منظوره را می توان به جای AX بکار برد.

mov AX, 40h
mov ES, AX


دستور mov روی هيچکدام از فلگ ها تاثيری ندارد.


XCHG

دستورالعمل xchg محتوای دو عملوند خود را جابجا می کند. فرم کلی آن به صورت زير است:

xchg Operand1, Operand2

مقدار هردو عملوند در اثر اجرا تغيير می کند.

چهار شکل خاص برای اين دستور وجوددارد:

xchg register, memory
xchg register, register
xchg ax, register16

ترتيب علموندها اهمیت ندارد. می توانید xchg mem,reg یا xchg reg,mem را بنویسید نتیجه فرقی ندارد. اکثر اسمبلرها بطور خودکار کد کوتاهتر را انتخاب می کنند.

هردو عملوند باید یک اندازه باشند.

دستور xchg روی هيچيک از فلگ ها تاثیر نمی گذارد.


LEA

دستورالعمل (load effective address) lea برای مقداردهی اشاره گرها استفاده می شود. فرم خاص آن به صورت زیر است:

lea register16, memory

اين دستور آدرس موثر يک محل خاص از حافظه را درون یک ثبات همه منظوره ذخيره می کند. منظور از آدرس موثر آدرس نهائی حافظه بعد از کلیه محاسبات آدرسی است.


مثال. دستور زير مقدار 1234h را در ثبات AX قرار می دهد.

lea AX, DS:[1234h]


دستور mov ax, immediate data هم همین عمل را انجام می دهد. تفاوت آنها در اين است که دستورالعمل lea محاسبه آدرسی و انتقال داده را همزمان انجام می دهد.


مثال. دستور زير آدرس حاصل از محاسبه BP+SI+4 را درثبات AX قرار می دهد. ابتدا مقادير را بهم جمع کرده سپس در ثبات منتقل می کند.

lea bx, 4[bp+si]


دستورالعمل lea روی فلگ ها تاثير ندارد.

به کانال تلگرام سایت ما بپیوندید